නාසා හි නව යුගයේ අභ්‍යවකාශ නිරීක්ෂණාගාරය අහසට: විශ්වයේ රහස් හෙළි කිරීමට නැන්සි ග්‍රේස් රෝමන් ගමන ඇරඹෙයි!

නාසා (NASA) ආයතනයේ ඊළඟ ප්‍රධාන අභ්‍යවකාශ නිරීක්ෂණාගාරය වන <span style="color:#dc2626">නැන්සි ග්‍රේස් රෝමන්</span> අභ්‍යවකාශ දුරේක්ෂය (Nancy Grace Roman Space Telescope) අද (අගෝස්තු 30) ඇමෙරිකාවේ ෆ්ලොරිඩා හි පිහිටි කෙනඩි අභ්‍යවකාශ මධ්‍යස්ථානයෙන් සාර්ථකව දියත් කෙරිණි. විශ්වයේ අඳුරු ශක්තිය, අඳුරු පදාර්ථය සහ අපගේ සෞරග්‍රහ මණ්ඩලයෙන් පිටත පිහිටි බාහිර ග්‍රහලෝක පර්යේෂණය කිරීමේ පාරම්පරික මෙහෙයුමක ආරම්භය සනිටුහන් කරමින් මෙම දියත් කිරීම සිදු විය.

<figure style="margin:1.5rem 0;text-align:center"><img src="https://www.reuters.com/resizer/v2/S2D6APIQB5PKBI6TO3Y3GGSXDY.jpg?auth=286509fe73ff0adabf28f9e1dfd070ecf9f3ac40364497cda33baf27fc334fcf&width=1080&quality=80" alt="" style="max-width:100%;border-radius:6px" /><figcaption style="font-size:0.85em;color:#6b7280;margin-top:0.4rem"></figcaption></figure>

</p>

<p></p>

<p>

මෙම අභ්‍යවකාශ දුරේක්ෂය රැගත් SpaceX හි Falcon Heavy රොකට්ටුව, ඇමෙරිකානු නැගෙනහිර වේලාවෙන් පෙරවරු 7.26ට (ශ්‍රි ලංකා වේලාවෙන් පස්වරු 4.57ට පමණ) කෙනඩි මධ්‍යස්ථානයේ Launch Complex 39A පදනමෙන් අහසට උඩ නැග්ගේය. කාලගුණික බාධා පිළිබඳ පූර්ව අනතුරු ඇඟවීම් තිබුණද, පිරිසිදු නිල් අහස සහ විසිරුණු වලාකුළු අතරින් රොකට්ටුව නිරායාසයෙන් අභ්‍යවකාශය දෙසට ඇදී ගියේය. දියත් කිරීමෙන් සුළු මොහොතකට පසු Falcon Heavy රොකට්ටුවේ පැති බූස්ටර දෙක ෆ්ලොරිඩාවේ Landing Zone 2 සහ Landing Zone 40 වෙත ආරක්ෂිතව ගොඩබැස්වීමට සමත් වූ අතර, එහි මධ්‍යම කෝර් කොටස සහ දෙවන අදියර මගින් දුරේක්ෂය නියමිත කක්ෂය දෙසට තල්ලු කරමින් තිබේ.

</p>

<p></p>

<p>

<span style="color:#dc2626"> ලග්‍රාන්ජ් ලක්ෂ්‍ය 2 (L2) වෙත දිගු ගමනක් </span>

</p>

<p></p>

<p>

සාමාන්‍ය පෘථිවි උපකරණ මෙන් පෘථිවිය වටා කක්ෂගත නොවී, රෝමන් දුරේක්ෂය ගමන් කරන්නේ සූර්ය–පෘථිවි ලග්‍රාන්ජ් ලක්ෂ්‍ය 2 (L2) වෙතය. මෙය පෘථිවියේ සිට කිලෝමීටර් ලක්ෂ 15–16ක් (සැතපුම් මිලියනයක් පමණ) ඈතින් පිහිටි ස්ථානයකි. ජේම්ස් වෙබ් අභ්‍යවකාශ දුරේක්ෂයද ක්‍රියාත්මක වන්නේ මෙකී විශේෂිත කලාපයේමය. L2 හිදී සූර්යයාගේ සහ පෘථිවියේ ගුරුත්වාකර්ෂණ බලයන් එකිනෙක සමබර වන බැවින්, ඉතා අවම ඉන්ධන ප්‍රමාණයක් භාවිත කරමින් ස්ථායීව නිරීක්ෂණ කටයුතු පවත්වාගෙන යාමට දුරේක්ෂයට හැකියාව ලැබේ.

</p>

<p></p>

<p>

රෝමන් දුරේක්ෂයට L2 ලක්ෂ්‍යය වෙත ළඟා වීමට මාසයක පමණ කාලයක් ගතවනු ඇත. ඉන්පසුව, එහි ඇති සංකීර්ණ උපකරණ දිගහැරීම, ක්‍රියාත්මක කිරීම සහ ක්‍රමාංකනය (calibration) සඳහා ඉංජිනේරුවන්ට තවත් මාස තුනක පමණ කාලයක් අවශ්‍ය වේ. සම්පූර්ණ විද්‍යාත්මක නිරීක්ෂණ ආරම්භ වන්නේ එම පරීක්ෂණ අදියරෙන් පසුව වන අතර, එහි ප්‍රථම විද්‍යාත්මක ඡායාරූප 2027 වසරේ මුල් භාගයේදී ප්‍රසිද්ධ කිරීමට නාසා ආයතනය බලාපොරොත්තු වේ.

</p>

<p></p>

<p>

<span style="color:#dc2626">හබල්ට වඩා 100 ගුණයක පුළුල් නිරීක්ෂණ බලයක් </span>

</p>

<p></p>

<p>

රෝමන් දුරේක්ෂයේ ප්‍රධාන කැඩපත මීටර් 2.4ක විශ්කම්භයකින් යුක්ත වන අතර, එය හබල් අභ්‍යවකාශ දුරේක්ෂයේ කැඩපතට ප්‍රමාණයෙන් සමානය. නමුත් එහි ඇති 'Wide Field Instrument' නම් මෙගාපික්සල් 300ක අධෝරක්ත කැමරාව මගින් එක් ඡායාරූපයකින් හබල් දුරේක්ෂයට වඩා අවම වශයෙන් 100 ගුණයක විශාල අහස් ප්‍රදේශයක් ආවරණය කරගත හැක. එනම්, රෝමන් ලබාගන්නා එකම ඡායාරූපයකට පූර්ණ චන්ද්‍රයාගේ පෙනෙන ප්‍රමාණය මෙන් එකහමාරක් තරම් වූ අහස් කුසක් එකවර හසුකර ගත හැකිය.

</p>

<p></p>

<p>

මෙම තාක්ෂණික විශිෂ්ටත්වය පැහැදිලි කරමින් නාසා හි විද්‍යා මෙහෙයුම් අධ්‍යක්ෂ නිකෝලා ෆොක්ස් සඳහන් කළේ, "හබල් සහ ජේම්ස් වෙබ් හරහා විශ්වය දෙස බැලීම යතුරු කුහරයකින් ඇතුළත බලනවා වැනි කටයුත්තක්. නැන්සි ග්‍රේස් රෝමන් කියන්නේ ඒ දොරම බිඳ දමා මුළු විශ්වයම එකවර විවර කර දෙන අත්දැකීමක්" යනුවෙනි. ගොඩර්ඩ් අභ්‍යවකාශ පියාසැරි මධ්‍යස්ථානයේ ජ්‍යෙෂ්ඨ ව්‍යාපෘති විද්‍යාඥ ජූලි මැක්එනරි පෙන්වා දෙන්නේ හබල් දුරේක්ෂය මගින් සපයා ගැනීමට වසර සියයක් ගතවන මන්දාකිණි සමීක්ෂණයක් මාසයක තරම් කෙටි කාලයකින් නිම කිරීමට රෝමන්ට හැකියාව ඇති බවයි.

</p>

<p></p>

<p>

සරලවම දක්වන්නේ නම්, ජේම්ස් වෙබ් දුරේක්ෂය “සූම් කාචයක්” මෙන් තනි අභ්‍යවකාශ වස්තූන් අතිශය ගැඹුරින් අධ්‍යයනය කරන අතර, රෝමන් ක්‍රියා කරන්නේ විශාල අභ්‍යවකාශ කලාපයන් වේගයෙන් සිතියම්ගත කරන “පුළුල් කෝණ කාචයක්” (Wide-angle lens) ලෙසිනි. එම නිසා මේ දුරේක්ෂ දෙක එකිනෙක ප්‍රතිස්ථාපනය වීමක් සිදු නොවී අනුපූරකව ක්‍රියා කරයි.

</p>

<p></p>

<p>

<figure style="margin:1.5rem 0;text-align:center"><img src="https://media.cnn.com/api/v1/images/stellar/prod/ksc-20260821-ph-ser01-0001-large.jpg?c=16x9&q=w_1383,c_fill" alt="" style="max-width:100%;border-radius:6px" /><figcaption style="font-size:0.85em;color:#6b7280;margin-top:0.4rem"></figcaption></figure>

<span style="color:#dc2626">අඳුරු ශක්තිය, අඳුරු පදාර්ථය සහ අභ්‍යවකාශයේ නව මානයන් </span>

</p>

<p></p>

<p>

මෙම මෙහෙයුම ප්‍රධාන පර්යේෂණ ක්ෂේත්‍ර තුනක් ඉලක්ක කර ගනී:

</p>

<p></p>

<p>

1. <span style="color:#dc2626">අඳුරු ශක්තිය සහ අඳුරු පදාර්ථය අධ්‍යයනය: </span> මුළු විශ්වයෙන් ආසන්න වශයෙන් සියයට 68ක් අඳුරු ශක්තියෙන්ද, සියයට 27ක් අඳුරු පදාර්ථයෙන්ද සමන්විත වන අතර, අපට දෘශ්‍යමාන තාරකා, ග්‍රහලෝක සහ වායු වැනි සාමාන්‍ය පදාර්ථය ඇත්තේ සියයට 5ක් වැනි කුඩා ප්‍රමාණයකි. රෝමන් දුරේක්ෂය මගින් බිලියන දෙකකට අධික මන්දාකිණි සිතියම්ගත කරමින් විශ්වයේ දැවැන්ත ත්‍රිමාණ සිතියමක් නිර්මාණය කරනු ඇත. එමගින් විශ්වයේ ප්‍රසාරණය සහ ගුරුත්වාකර්ෂණය ක්‍රියාත්මක වන ආකාරය මැනීමට නියමිතය.

</p>

<p></p>

<p>

2. <span style="color:#dc2626">බාහිර ග්‍රහලෝක (Exoplanets) සෙවීම:</span> ගුරුත්වාකර්ෂණ ක්ෂුද්‍ර කාචකරණය (gravitational microlensing) තාක්ෂණය භාවිත කරමින් දහස් ගණනක් — සමහර ඇස්තමේන්තුවලට අනුව ලක්ෂයක් පමණ නව ග්‍රහලෝක සොයා ගැනීමට අපේක්ෂා කෙරේ. මෙහි ඇති Coronagraph නම් විශේෂිත උපකරණය මගින් දීප්තිමත් තාරකාවල ආලෝකය වළක්වා, ඒවා වටා ඇති විශාල ග්‍රහලෝක සෘජුවම ඡායාරූපගත කිරීමට නියමිත අතර, මෙය අනාගතයේදී පෘථිවිය වැනි ග්‍රහලෝක සෙවීමට සැලසුම් කරන Habitable Worlds Observatory මෙහෙයුම්වලට මඟපාදනු ඇත.

</p>

<p></p>

<p>

3. <span style="color:#dc2626">තාරකා භෞතික විද්‍යාව: </span>කළු කුහර, පිපිරෙන තාරකා (Supernovae), මන්දාකිණිවල පරිණාමය සහ අපගේ සෞරග්‍රහ මණ්ඩලයේ බාහිර කලාප පිළිබඳ නොදන්නා දත්ත රැසක් රෝමන් විසින් ලබාගැනීමට නියමිතය. මෙම දත්ත සකස් වූ වහාම විද්‍යා ලෝකයේ භාවිතය සඳහා පොදුවේ නිකුත් කිරීමට සැලසුම් කර ඇත.

</p>

<p></p>

<p>

<span style="color:#dc2626">“හබල්ගේ මව”ට උපහාරයක්</span>

</p>

<p></p>

<p>

මෙම ඓතිහාසික දුරේක්ෂය නම් කර ඇත්තේ නාසා හි ප්‍රථම තාරකා විද්‍යා ප්‍රධානියා වූ ආචාර්ය නැන්සි ග්‍රේස් රෝමන් (1925–2018) මහත්මියට ගෞරවයක් වශයෙනි. පෘථිවි වායුගෝලයෙන් ඔබ්බට අභ්‍යවකාශ දුරේක්ෂ ස්ථානගත කිරීම වෙනුවෙන් කළ පුරෝගාමී මෙහෙවර හේතුවෙන් ඇයට “හබල්ගේ මව” (Mother of Hubble) යන අන්වර්ථ නාමය පටබැඳුණි. හබල් දුරේක්ෂයට පමණක් නොව, නාසා හි සමස්ත 'මහා නිරීක්ෂණාගාර වැඩසටහන' (Great Observatories program) වෙනුවෙන්ම ඇය දැවැන්ත කාර්යභාරයක් ඉටු කළාය.

</p>

<p></p>

<p>

ඇමෙරිකානු ඩොලර් බිලියන 4කට ආසන්න පිරිවැයකින් නිර්මාණය වූ මෙම ව්‍යාපෘතියේ මූලික මෙහෙයුම් කාලය වසර පහකි. කෙසේ වෙතත්, එහි ඇති ඉන්ධන ප්‍රමාණය අනුව මෙහෙයුම් කාලය තවත් වසර පහකින් දීර්ඝ කළ හැකි බව නාසා ආයතනය පවසයි. මුලින් 2027 වසරේ මැයි මාසයේදී දියත් කිරීමට නියමිතව තිබූ මෙම දැවැන්ත ව්‍යාපෘතිය, සැලසුම් කළ කාලයට වඩා මාස නවයකට පෙර සම්පූර්ණ කිරීමට හැකිවීම විශේෂත්වයකි.

</p>

<p></p>

<p>

අද දින අහසට නැගුණු නැන්සි ග්‍රේස් රෝමන් දුරේක්ෂය, හබල් සහ ජේම්ස් වෙබ් දුරේක්ෂයන් සමඟ එක්ව, විශ්වය දෙස මිනිසා බලන ආකාරය මුළුමනින්ම වෙනස් කිරීමට යන තෙවන මහා නිරීක්ෂණ අක්ෂය බවට පත්වනු නිසැකය.